พระธนบดีศรีธรรมราช (เจ้าแห่งโชคลาภ) จัดสร้างขึ้นเป็นครั้งแรก โดยจำลองแบบมาจากรูปหล่อท้าวกุเวรเจ้าแห่งขุมทรัพย์ ที่สร้างขึ้นในสมัยศรีวิชัย โดยมีชื่อเรียกหลายชื่อ เช่น พระธนบดี ท้าวกุเวร พระรัตนครรภ เจ้าพ่อขุมทรัพย์ เทพเจ้าแห่งโชคลาภ โบราณถือว่าเป็นพระโพธิสัตว์องค์หนึ่ง ที่มีหน้าที่ประทานความมั่งคั่ง ความมีโชคดีให้กับผู้บูชาท้าวกุเวร

ท้าวกุเวร เป็นเทพผู้รักษาทิศเหนือ ตามลัทธิศาสนาฮินดู และศาสนาพุทธประวัติของท้าวกุเวรกล่าวไว้ว่าพระองค์ได้บำเพ็ญทุกกิริยา เป็นเวลาหลายพันปี จนพระพรหมทรงเห็นใจโปรดให้เป็นเทพแห่งความมั่งคั่ง จากมหากาพย์รามายณะ กล่าวว่า เทพกุเวร ได้รับยานที่ขับเคลื่อนไปในอากาศได้ตามประสงค์ของเจ้าของคือ บุษบก บางตำรากล่าวว่าท้าวกุเวรมีม้าสีขาวเป็นพาหนะ มีมเหสีนาม จารวี หรือ ฤทธี มีโอรส ชื่อ มณีครีพ หรือ วรรณกวี กับ นุลกุพล หรือ มยุราช มีธิดา 1 องค์ชื่อ มีนากษี ในรามเกียรติ์กล่าวว่า ท้าวกุเวร ทรงเป็นบิดาคันธมาทน์นายทหารของพระราม และมีสวนชื่อเจตรถ อยู่บนยอดเขามันทร ท้าวกุเวร ยังมีชื่อเรียกตามเรื่องราวและคุณสมบัติอีกหลายชื่อ เช่น กุตนุ (มีรูปร่างหน้าเกลียด) รัตนครรภ (มีเพชรเต็มพุง) ราชราช (เจ้าแห่งราชา) นรราช (เจ้าคน) ธนบดี (เป็นใหญ่ในทรัพย์) ยักษ์ราช (เจ้าแห่งยักษ์) รากชเสนทร์ (เป็นใหญ่ในพวกรากษส) ฯลฯ

ตามเรื่องรามเกียรติ์ เรียกชื่อท้าวกุเวรว่าท้าวกุเปรัน แต่ชื่อที่คนไทยคุ้นเคย คือ ท้าวเวสสุวัณ (สันสกฤต-ไวศรวณะบาลี-เวสสุวัณ) ในคัมภีร์ไตรเพท กล่าว่า ทรงเป็นอธิบดีของพวอสูร รากษสและภูตผีในกลุ่มพวกนับถือศาสนาพุทธลัทธิมหายานในประเทศจีน กล่าวว่า โลกบาลทิศอุดร มีชื่อว่า “โตบุ๋น” แปลว่า ได้ยินทั่วไป มีพวกยักษ์เป็นบริวาร มีกายสีดำ ถือดวงแก้วและงู ส่วนพวกธิเบตกล่าวว่า ถือธงและพังพอน สีกายเป็นสีทองคำ ในประเทศญี่ปุ่นถือว่า โลกบาลทิศนี้เป็นเทพเจ้าประจำโชคลาภ มีนามว่า “พิสะมอน” ตรงกับนามว่า “ธนบดี” หรือธเนศวร อันเป็นนามหนึ่งของท้าวกุเวร แปลว่า เป็นเจ้าใหญ่แห่งทรัพย์ ส่วนหนึ่งของที่ถือนั้น มีแก้วมณีกับทวนหรือธง

ศาสนาพุทธนิกายมหายาน ลัทธิวัชรยานในคัมภีร์สาธนมาลา กล่าวถึงท้าวกุเวรว่ามีหน้าที่เป็นทั้งธรรมบาล คือ ผู้ที่มีตำแหน่งเทียบเท่าพระโพธิสัตว์ มีหน้าที่ทำสงครามปราบปรามปีศาจและยักษ์มารต่างๆ ซึ่งเป็นศัตรูต่อพระพุทธศาสนาทรงเป็นโลกบาล (มีชื่อว่า เวสสุวัณหรือไวศรวีณ) คือ เทพผู้มีหน้าที่ปกป้องทิศทั้ง 4 (เฉพาะทิศเหนือ) อยู่บนเขาพระสุรุซึ้งเป็นศูนย์กลางของจักรวาล และคอยเฝ้าคอยดูแลทางเข้าสวรรค์ (ดินแดนสุขาวดี)

พระธนบดีที่ปรากฏในแผ่นดิน อาณาจักรทะเลใต้ (ศรีวิชัย)

ในอดีตยุคสมัยที่อาณาจักรศรีวิชัยเจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุด ประเพณีการสร้างรูปเคารพนิยมสร้างขึ้นในรูปของพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ปรากฏให้เห็น คือ พระธนบดี ซึ่งเป็นพระโพธิสัตว์ของพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานเป็นที่เคารพกราบไหว้กันทั่วไป แม้แต่ในประเทศจีน ธิเบต เนปาล ฯลฯ ที่นับถือพระพุทธศาสนามหายานก็มีการนับถือกันแพระหล่าย เรียกกันในชื่อของ “ชัมภล” ในภาษาไทยก็คือท้าวชุมพล ซึ่งมีรากมาจากภาษาสันสกฤต ตามคัมภีร์เกาแก่กล่าวไว้ว่า ท่านเป็นผู้ประทานความมั่งคั่ง แผ่นดินใดที่อุดมสมบูรณ์พระมหากษัตริย์ปกครองแผ่นดินโดยธรรม ทรงเปี่ยมไปด้วยพระบรมเดชานุภาพ เหนือกว่าพระราชาทั้งปวง หรือ ที่เรียกว่า จักรพรรดิ ท้าวกุเวรหรือชัมภลนี้จะเป็นผู้ประทาน สัตตรัตนมณี แก้วเจ็ดประการ หรือสมบัติแห่งจักรพรรดิ อันมี ช้างแก้ว ม้าแก้ว ขุนพลแก้วขุนคลังแก้ว มณีแก้ว นางแก้ว จักรแก้ว

ท้าวกุเวรในทาง พระพุทธศาสนามหายา

ก็ได้มีกล่าวไว้และให้ความสำคัญอย่างเด่นชัดว่าท่านเป็นเจ้าแห่งทรัพย์สมบัติและโชคลาภ มีชื่อเรียกว่า ไฉ่ซิ้งเอี๊ยและชัมภล ซึ่งพบปรากฏเป็นรูปลักหินที่วัดหลิงหยิ่น เมืองหังโจว หรือในธิเบต ก็พบว่ามีการสร้างไว้อย่างมากมายหลายปางด้วยกัน และทางเข้าวัดจีนทุกแห่งจะต้องมีรูปท้าวจตุโลกบาลทั้ง 4 องค์ประดิษฐานอยู่ในฐานะที่เป็นผู้รักษาพระพุทธศาสนา ทั้งยังได้รับการยกย่องว่าเป็นพระโพธิสัตว์องค์หนึ่งของพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายาน

การบูชาพระธนบดี

ให้ใส่ไว้ในที่เก็บเงิน ลิ้นชัก หรือบนตู้เซฟ กระเป๋าสตางค์ หน้าตู้ค้าขาย หน้ารถ ที่ใช้ประกอบอาชีพ (สามารถป้องกันวิญญาณร้ายสัมภเวสีไม่ให้เข้ามาได้) เดินทางใกล้ไกลปลอดภัย ติดต่อธุรกิจการงานค้าขาย เปิดร้าน ขึ้นบ้านใหม่ อธิษฐานขอพร ขอโชคลาภไหลมาเทมา เสนียดจัญไร สิ่งอัปมงคลไม่เข้าใกล้ มีพระธนบดีประทานโชคลาภและความมั่งคั่งให้กับสรรพสัตว์ทุกผู้ทุกนาม ตามแต่อำนาจบุญกรรมและวาสนาชะตาชีวิตของแต่ละคน หมั่นทำบุญให้ท่าน ทำจิตใจให้ผ่องใส รู้จักให้ รู้จักเสียสละ ดังคำที่ว่า “ ยิ่งทำยิ่งได้ ยิ่งให้ยิ่งมา”

คาถาบูชา พระธนบดี

“โอม ชัมภาลา จาเลน ไนเยน สวาหะ พระธนบดีศรีธรรมราชา ประสิทธิเม”